سیما فیض اله زاده؛ متخصص سلامت در بلایا و فوریت ها؛ استادیار دانشگاه آزاد اسلامی

جهان شاهد رشد روزافزون آمار بلایا و حوادث غیرمترقبه، از بلایای طبیعی (مانند زلزله، سیل و خشک‌سالی) و همه‌گیری بیماری‌های باز پدید و نوپدید (مانند کرونا و ایبولا) گرفته تا بحران‌های انسان‌ساز (مانند آتش‌سوزی و جنگ)است. در این میان، جنگ، یک بحران پیچیده (Complex Crisis) است که علاوه بر آسیب‌های جسمی، با تخریب زیرساخت‌ها، فروپاشی زنجیره‌های تأمین و تنش‌های روانی-اجتماعی شدید همراه است.

از دهه‌ها پیش، مدیریت بحران از رویکردهای واکنشی (Reactive) به رویکردهای پیشگیرانه و پیش‌بینانه (Proactive) گذر کرده است. رویکردی که در آن مدیران بعد از وقوع بلایا و در شرایط ناپایدار ازنظر منابع و اطلاعات، صرفاً با واکنش‌های هیجانی اقدامات پاسخ و مقابله را انجام نمی‌دهند. بلکه با شناسایی دقیق مخاطرات محتمل و میزان آسیب‌پذیری و ظرفیت‌های موجود، می‌توانند خطرات را شناسایی و اقدامات پیشگیرانه را برنامه‌ریزی کنند. به‌عبارت‌دیگر، در یک نظام سلامت تاب‌آور، تصمیم‌گیری‌های کلان بر پایه شواهد علمی و رویکرد حاکمیت خطر استوار است و مفهوم «تاب‌آوری» (Resilience) از یک مفهوم انتزاعی به یک ضرورت عملیاتی در مدیریت نظام سلامت تبدیل‌شده است.

تاب‌آوری ازجمله روش‌های پاسخ‌دهی به مشکلات است که در علم فیزیک بیانگر قدرت، انعطاف‌پذیری و دوام در برابر تغییرات محیطی است. تعریفی که در فرهنگ لغت از تاب‌آوری آمده است به معنای جهش به قبل و یا برخاستن مجدد، پس از هرگونه شرایط دشوار و ناگوار است.

در هنگام بروز حوادث و بلایا، نظام سلامت از اولین دستگاه‌های کشور است که با انبوه مصدومین مواجه می‌شود و مفهوم تاب‌آوری در آن اهمیت ویژه‌ای دارد. به‌ویژه در شرایط جنگی که تاب‌آوری جامعه مستقیماً به میزان توانمندی نظام سلامت در مدیریت منابع محدود، پیش‌بینی نیازهای احتمالی و پاسخگویی سریع بستگی دارد. اگر نظام سلامت نتواند در برابر شوک‌های ناشی از جنگ (مانند قطع برق، کمبود دارو یا افزایش ناگهانی مصدومان) خود را تطبیق دهد، تاب‌آوری کل جامعه نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.تاب‌آوری نظام سلامت تنها به معنای «بازگشت به وضعیت قبل از بحران» نیست؛ بلکه به معنای توانایی در تحمل فشارهای ناگهانی، سازگاری با تغییرات و توانایی بهبود عملکرد در حین مواجهه با چالش‌ها است.

پرستاران بزرگ‌ترین گروه ارائه‌دهنده خدمات بهداشتی درمانی در نظام سلامت کشور، به‌ویژه در هنگام پاسخ به بلایا محسوب می‌گردند. پرستاران، نه‌تنها نقشی محوری در پاسخ مؤثر به حوادث و بلایا ایفا می‌کنند، بلکه به‌عنوان محرک‌های اصلی تاب‌آوری در سطوح مختلف مدیریت بحران عمل می‌کنند.

پرستاران به‌عنوان افرادی که در خط مقدم برخورد با مراجعین قرار دارند، از یک‌سو در انتقال داده‌های ضروری از محیط به سیستم مدیریت و از سوی دیگر در پیاده‌سازی تصمیمات اجرایی در سطح عملیاتی نقش دارند.چالش‌های پرستاران در حین کار در شرایط بحرانی شامل انجام اقدامات نجات‌دهنده حیات در کمترین زمان ممکن و با امکانات محدود برای انبوه مصدومین، آنان را در معرض استرس قابل ­توجهی قرار می‌دهد.تداوم استرس موجب تأثیرات منفی جسمی و هیجانی می‌شود و حتی می‌تواند علائمی شبیه استرس پس از سانحه (PTSD)  ایجاد کند.

پرستاران، اغلب ایمنی و سلامت خود را برای ارائه مراقبت به مصدومین و جامعه به خطر می‌اندازند و تحت تأثیر محرک‌های هیجانی و شناختی شدید مانند کار در محیط‌های بسیار متفاوت از محیط کار همیشگی‌شان با ساعات کار طولانی و پر‌استرس، دیدن اجساد متلاشی‌شده، کودکان بی‌جان و نیز خطرات جدی برای ایمنی خود قرار می‌گیرند؛ بنابراین انتظار می‌رود که قادر به سازگاری با شرایط و عملکرد مؤثر در شرایط چالشی برای هفته‌ها و یا ماه‌ها باشند. این به معنی تقویت تاب‌آوری در جنبه فردی و توانایی سازگاری موفقیت‌آمیز و ایستادگی در مقابل سختی و بازیابی و بهبودی سریع و مشارکت فعال و سازنده در محیط کار، پس از هرگونه شرایط ناگوار است.

نقش‌های تخصصی پرستاران در ارتقای تاب‌آوری:

برای تحقق تاب‌آوری نظام سلامت در حیطه پرستاری، نقش پرستاران باید از محدوده «مراقبت بالینی صرف» فراتر رفته و ابعاد زیر را در برگیرد:
۱. نقش مراقبتی (Caregiving): حفظ کیفیت مراقبت در شرایط بحرانی

در زمان وقوع بلا، حجم مراجعه مصدومین و شدت آسیب‌ها به‌شدت افزایش می‌یابد. پرستار با مدیریت صحیح منابع و اولویت‌بندی علمی، علاوه بر توجه به حفظ حیات بیشترین تعداد مصدومین، از افت کیفیت فرآیندهای مراقبتی جلوگیری می‌کند. توانایی حفظ استانداردهای مراقبت در شرایط محدودیت منابع و در محیط کاری نامتعارف مثل بیمارستان‌های صحرایی، هسته اصلی تاب‌آوری بالینی است.
۲. نقش آموزشی (Educating): توانمندسازی و مدیریت دانش
در بحران‌ها و خصوصاً شرایط جنگ، «شایعه» و «ترس» به‌اندازه خود بحران و بمب‌ها ویرانگر هستند. پرستاران با افزایش آگاهی خود، به‌عنوان منبع موثق اطلاعات سلامت، می‌توانند با آموزش صحیح به مردم درباره نحوه مواجهه با آسیب‌ها، رعایت بهداشت در شرایط بحرانی و مدیریت اضطراب، از آشفتگی اجتماعی جلوگیری کنند.همچنین با تبدیل دانش تخصصی خود به دستورالعمل‌های اجرایی ساده، ظرفیت‌های انسانی را برای مواجهه با حادثه بالابرده و از بروز اشتباهات ناشی از استرس جلوگیری می‌کنند.

۳. نقش پژوهشی (Researching): تولید دانش مبتنی بر تجربه
بحران‌ها، محیط‌هایی ایدئال برای تولید دانش جدید هستند. پرستاران باید با نگاهی پژوهش محور، اثرگذاری مداخلات را در حین بحران ارزیابی کنند. تبدیل «تجربه خط مقدم مراقبت‌ها» به «داده‌های علمی» و تدوین درس آموخته‌های مستند، به مدیران کمک می‌کند تا از تکرار اشتباهات جلوگیری کرده و مدل‌های تاب‌آوری جدیدی را طراحی کند.
۴. نقش مشاوره‌ای (Counseling): مدیریت آسیب‌های روان‌شناختی
بلایا همواره با آسیب‌های روانی (در بیماران و کارکنان) همراه هستند. پرستاران با ایفای نقش مشاور، نه‌تنها به کاهش آسیب‌های روانی در مراجعین کمک می‌کنند، بلکه با شناسایی زودهنگام نشانه‌های فرسودگی شغلی (Burnout) در همکاران خود، از فروپاشی نیروی انسانی (که یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای تاب‌آوری است) جلوگیری می‌نمایند.
۵. نقش مدیریتی و حمایتی (Advocacy& Leadership):
پرستاران به‌عنوان صدای بیماران و مدافع سلامت جامعه، در سطوح مختلف مدیریت بحران، بر یاست‌گذاری‌های مبتنی بر نیازهای واقعی تأکید می‌کنند. آن‌ها پلی میان نیازهای بالینی بیماران و مصدومین و تصمیم‌سازی‌های مدیریتی هستند که از شکاف میان «برنامه‌ریزی» و «اجرا» جلوگیری کنند.

نتیجه‌گیری

تاب‌آوری نظام سلامت یک اتفاق تصادفی نیست، بلکه نتیجه سرمایه‌گذاری بر روی منابع انسانی متخصص است. با توجه به تجربه‌های متعدد حوادث و بلایای طبیعی و تجربه دو جنگ اخیر در کشور که منجر به مصدومیت تعدادی از هم‌وطنانمان گردید، ضرورت توجه به اهمیت تاب‌آوری و تقویت نقش‌های آموزشی، پژوهشی، مشاوره‌ای و مدیریتی پرستاران، تنها راه انتقال از یک نظام سلامت «آسیب‌پذیر» به یک نظام سلامت «تاب‌آور» است. مدیریت بحران بدون حضور فعال و علمی پرستاران، تنها مدیریتِ «پاسخ به پیامدهای منفی بلایا» است، نه مدیریتِ علمی و هدفمند بحران.